World Socialist Web Site
 

WSWS : Srpskohrvatski

Između IMF-a I Ruskog Nacionalizma

Černomirdin, Gazprom, I Uloga Moskve U Kosovskom Ratu

Ute Reissner
18. maja 1999.

NATO-v rat protiv Jugoslavije je pojačao političku krizu unutar Rusije, preplavljujući je valom nacionalizma. U vladajućim krugovima Rusije dolaze do saznanja da bi i njihovi skalpovi mogli biti sljedeći.

NATO bombardovanje je buknulo usred zaglavljenih pregovora o kreditima između ruske vlade i Internacionalnog Monetarnog Fonda. Odmah poslije ruske financijske krize od prošlog avgusta, koja je dovela do dramatičnog pada rublje i privremenog jednostranog zastoja u kreditnim otplatama zapadnim investitorima, IMF delegacija je preuzela stvari u svoje ruke. Kao preduslov za izdavanje novih kredita, IMF je zahtijevao masivno rezanje u 1999-om ruskom budžetu, održavanje visokog poreza sa dodatnom vrijednosti (Value Added Tax) kao i niz mjera da oslabe poziciju ruskih banki.

Nisu to bila osjećanja za kobnu sudbinu slavenskog bratstva prema Srbiji koja je ovaj rat razbudio, nego stvarni strah da bi Rusija mogla biti sljedeći kandidat da iskusi NATO-vu vojnu intervenciju. Zar ropski odnosi ruske vlade prema internacionalnim korporacijama i bankama ne bi moglo da znači da sami sebi kopaju grob? Ako Rusi tako ekonomski oslabe svoju zemlju, zar ona time ne postaje lak plijen zapadnim trupama?

Ustvari, ponovno uspostavljanje kapitalizma u Rusiji se izvršilo u obliku neograničene pljačke ove zemlje od strane šake novopečenih kapitalista, koji su pretežno iznikli iz redova starog staljinističkog aparata i protraćili državne rezerve u inostranstvu. Na državnom nivou, vlada pod predsjednikom Jeljcinom, zajedno sa IMF-om, je izvršila pljačku iste vrste. Rezultat toga je gotovo nezamislivo osiromašenje stanovništva, sa uporednim obogaćivanjem malobrojne manjine. Čitav državni aparat i ekonomija su puni kriminala i korupcije.

To je ono što leži iza stalne krize ruske vlade. Centralna vlast postaje sve slabija. Jedva može da prikuplja poreze, isplaćuje službenike, osigura funkcionisanje vojske i sudova, ili održi minimum od ekonomskih pravila. Situacija u zdravstvenoj zaštiti, obrazovanju, naučnom istraživanju i kulturi je čak i gora. Jeljcinovo vlastito zdravstveno stanje izražava ovaj trulež. Pod ovakvim uslovima, kako jedna nova kapitalistička klasa rusije može da odbrani svoje interese u inostranstvu?

U februaru, Sergej Aljekšanko, bivši prvi zamjenik predsjednika Centralne Banke Rusije, je izradio izvještaj u vezi političke situacije. Ovo je izrazilo brigu širih slojeva vladajuće elite: Rusija propada i Jeljcin zato mora da da ostavku i ustupi položaj jačem čovjeku. Aljekšanko je uporedio rusku situaciju sa onom u Kini poslije neuspijele buržoaske revolucije 1911. Zemlja je bila popala i raspala se u nezavisna područja, koja su jedno drugog gušili u bratoubilačkim ratovima. Opasnost se vidi i u činjenici da je rublja beznačajna u ruskoj ekonomiji. Dominacija dolara znači da se tu doslovno ne može ni govoriti o ujedinjenom tržištu.

Rat pojačava strahove šireg sloja državnih aparatčika, posebno na regionalnom i lokalnom nivou, da će se plodovi pljačke razdijeliti i bez njih. Neki od njih se pitaju da li ne bi bilo bolje da se slijedi model savremene Kine: zar se tržišna ekonomije ne bi mogla organizovati u njihovom interesu efektivnije putem centralizovane države? Ovaj stav, koji je dosta rasprostranjen među vladajućim krugovima, najenergičnije izražava Komunistička Partija i najkonzervativnija desnica. Oni glasno izjavljuju potrebu za zakonom, redom i nacionalizmom.

Stavovi unutar Komunističke partije se mogu svrstati pod ovim opštim šablonom. Lider ruske delegacije na nedavnim pregovorima sa IMF-om je bio Zamjenik Premijera Jurij Masljukov, koji je član Predsjedništva Komunističke Partije. U bivšem Sovjetskom Savezu on je nekad bio na čelu glavnog komiteta za planiranje. Na završetku razgovora u Washingtonu 30. aprila, Masljukov je obrazložio svoju saglasnost sa uslovima koje zahtijevaju Svjetska Banka i IMF, na sljedeći način: "Moraćemo usvojiti dodatnih pet amandmana [u našoj financijskoj politici]. Uskoro ćemo ih iznijeti u Dumi…To što ovdje radimo, radimo samo za Rusiju. Sve priče o ekonomskim i političkim ustupcima su koještarije." Glasanje u Dumi treba da se održi najkasnije do jula.

Nova buržoaska klasa koje se pojavljuje u obliku stalne političke krize, se formira putem međusobnog dejstva dvije suprotne tendencije--podložnost prema IMF-u i težnja da od sebe stvori snažnu nacionalnu silu. Viktor Černomirdin, trenutno de fakto ministar vanjskih poslova i envoj u jugoslovenskom sukobu, igra ulogu babice u ovom istorijskom pobačaju koji se izrodio od pohlepe i šovinizma.

Car industrije nafte

Černomirdin je predstavnik najvećih kapetana industrije. Njegovo iskustvo u inostranstvu i ugled koji je stekao kao uticajni čovjek u biznisu nafte i gasa, oblast koja je posebno značajna zapadnim vladama, su ga favorizovali za ulogu ruskog envoja u sadašnjem Balkanskom ratu.

Između 1992. i 1998. Černomirdin je bio premijer Rusije. On se sprema da stane kao kandidat u predsjedničkim izborima sljedeće godine. Prije toga, 1989, on je došao na čelo novoorganizovanog državnog concerna nafte Gazprom, pošto je vodio Ministartvo za Industriju Nafte od 1985. On se penjao na više položaje unutar državnog aparata SSSR-a. Rođen 1938, on je držao vodeće položaje unutar Sovjetske Komunističke Partije od 1967, i cijelo to vrijeme u privrednom sektoru nafte, sa kojim je on navodno "genetički povezan".

Gazprom je najveći concern nafte u svijetu. On proizvodi 94% ruskog prirodnog gasa. Njegovi ogromni izvori i distribuciona mreža igraju važnu ulogu u snabdjevanju naftom ne samo istoka, nego sada i zapada. Gazprom financira do četvrtine cjelokupnog državnog budžeta i predstavlja najvažniji izvor deviza za Rusiju. Ko god drži ove rezerve u svojim rukama, posjeduje moćno oružje koje se može koristiti protiv zapadnih ekonomskih i financijskih interesa, ako znaju kako da ga koriste.

Iako, što se tiče korupcije i sebičnosti, on se nosi korak u korak sa svojim kolegama, mora se priznati da Viktor Stepanovič Černomirdin posjeduje određeno razumijevanje o ovim ekonomskim i političkim činjenicama. Ovo se može pripisati dugotrajnim vezama između ruske industrije nafte i Zapada, koji se protežu unazad do legendarnog sporazuma o naftovodu sa Mannesmann-om i njemačkom socijal demokratskom vladom 1970-ih.

Kao novoizabrani premijer 1992, Černomirdin je osigurao da se ruska industrija nafte i gasa izuzme iz programa privatizacije. U jesen 1993. on je odigrao vodeću ulogu u osnivanju takozvane "Gore-Černomirdin Komisije", združenog komiteta o energetskoj politici između ministara energije SAD-a i Rusije. Gore-Černomirdin Komisija je izradila brojne združene deklaracije, sporazume i memorande o saradnji ruske vlade i velikih korporacija sa američkim biznisom. Ovo se odnosilo i na eksploataciju ruskih rezervi nafte i gasa, i rusku nuklearnu politiku.

Rusko-njemački odnosi

Od početka, Černomirdin je uživao bliske odnose sa njemačkom vladom. Samo satima poslije dolaska na vlast kao premijer posjetio ga je tadašnji Kancelar Njemačke Helmut Kohl. Brzo povlačenje trupa Saveza Nezavisnih Država (bivšeg SSSR-a) iz bivše Istočne Njemačke, i njemačka pomoć u izgradnji novog smještaja za vojnike u Rusiji; povećane isporuke nafte Zapadu; i odredba dodatnih kredita, o svemu tome su se ova dvojica složili.

Černomirdin je kombinovao marketiranje ruskih rezervi energije u biznis-stilu sa političkom parolom koja je uvijek naglašavala ruske nacionalne interese. Ovo je formiralo srž političkog programa "Rusija je Naš Dom", partija koju je on osnovao 1995.

Tjerao je tvrdokornu politiku protiv Japana u nesuglasicama oko vlasništva Kurilskih ostrva. Brutalno ugnjetavanje Čečnje se dogodilo tokom Černomirdinove vlasti. Decembra 1994. glavni grad Čečnje Groznij je bio pod napadom tenkova, artiljerije i vazdušnim napadima, što ga je pretvorilo u ruševinu sa velikim civilnim žrtvama.

Kao svaki dobar biznismen, Černomirdin uvijek čvsto drži svoje vlastite interese na umu kada god govori o dobrobiti zemlje. Ovo se može ilustrovati kratkim pogledom na razvoj Gazproma.

Njemačka kompanija Ruhrgas AG je nedavno povećala svoje učešće u akcijama Gazproma do 4%, dobijajući pravo da se pridruži nadglednom upravnom organu (supervisory board) u slučaju da još poveća svoje učešće. Za ovaj poslovni savez se smatralo da stvara stratešku proviziju za snabdijevanje nafte Njemačkoj, gdje je trećina nafte koja se tu troši ruskog porijekla. Ruhrgas isto tako dobija odškrinuta vrata u gigantsko tržište istočne Azije koja im Gazprom otvara.

Bliska ekonomska saradnja se također održava sa Wintershall-om, filijalom BASF-a. Početkom aprila, daljnji sporazum o saradnji je bio potpisan između BASF-a i Gazproma, što predstavlja najveći poslovni ugovor između dvije zemlje. Nekoliko milijardi njemačkih maraka će se sliti u otvaranje naftnih polja Zapadnog Sibira.

Stari naftovodi koji idu u Istočnu Njemačku se produžuju ka Zapadu, i biće od velike važnosti za provizije njemačke energije. U bliskoj budućnosti, oni bi se mogli produžiti i do zemalja Beneluxa, Francuske, pa čak i Portugalije. Ugovori za snabdijevanje naftom su se produžili do 2020, i njihov opseg se povećao. Postoje konkretni združeni planovi sa Ruhrgas-om i BASF-om da se eksploatiše azijsko tržište i za saradnju sa Iranom. Okolo kruže učestale glasine da italijansko državno energetsko preduzeće ENI isto tako učestvuje u Gazpromu. Zna se za sigurno da ENI i Gazprom planiraju da polože naftovod od Rusije do Turske preko dna Crnog Mora, u vrijednosti od 2 milijarde dolara.

Černomirdinov stari prijatelj, sadašnji šef Gazproma, Rem Vjačirev, se oslanja na ove dobre odnose sa njemačkim kompanijama da se suprostavi stalnim pozivima od IMF-a da se Gazprom raskopa. Prema izvještajima štampe, tema Gazproma se može naći na gotovo svakom dnevnom redu u pregovorima IMF-a sa Rusijom. IMF zahtijeva da se ovo masivno državno preduzeće podijeli na regionalne cjeline, i da se naftovodna mreža duga 140.000 km odvoji od dijela biznisa koji proizvodi naftu.

IMF opravdava ovaj stav ukazujući na neisplaćene porezne rate koje Gazprom duguje ruskoj državi, koje se trenutno kreću u milijardama dolara. Oni tvrde da ovo potkopava državne financije i ugrožava ruske isplate dugova. S druge strane, rukovodstvo Gazproma kaže da im država ne plaća račune za gas i prema tome nemaju pravo da zahtijevaju bilo kakve poreze od njih. Ovi dugovi Gazpromu su čak i veći nego ono što ova kompanija duguje u porezima.

Vjaširev je dobio široku podršku od BASF-a i Ruhrgas-a u ovom sporu, koji nemaju interesa u rasturanju svog uticajnog poslovnog partnera. Direktor Wintershall-a, Herbert Detharding, je govorio o ovome prošlog jula u intervjuu sa Die Welt novinama. Upitan kakvih bi posljedica imao rascjep Gazproma, Detharding je odgovorio: "Takav rascjep je nezamisliv, prosto po tehničkim pitanjima. Proizvodnja koja je vezana za naftovod se ne smije rasturiti… Naravno, tu su sile koje govore o takvoj akciji, jer bi željele da zariju svoje kandže u bogatstvo ovog ogromnog industrijskog koncerna."

Ova kratka ekskurzija u svijet naftnog biznisa bi mogla pomoći da se rasvijetli uloga Černomirdina kao ruskog predstavnika u tekućem povuci-potegni ratu oko Kosova. Radi se o ulozi rastuće ruske buržoazije u okvirima budućeg svjetskog poretka. Njihova ekonomija je rasturena, ali oni odbijaju da im se zadnji adut istrgne iz njihovih ruku. Černomirdin ne želi biti žrtva nove imperijalističke podjele svijeta; on želi da u tome bude juniorski partner.